Fahri Tuna

ADAPAZARI ORTA CAMİİ

Aynalıkavak Yazıları / Fahri Tuna

Orhan Gazi'nin ilk yıllarında 1324'de Osmanlılarca fethedilen Adapazarı'nın, şehircilik olarak gelişimi ve nüfus olarak büyümesi XVIII. Yüzyılın başlarına dayanır.
Bölgenin Osmanlılarca fethinin nişânesi olan Orhan Camii'nin doğu yönünde, 1700'lerin başlarından itibaren kurulmaya başlayan ve halk arasında Uzunçarşı, Abacılar çarşısı, Bakırcılar çarşısı, Tenekeciler çarşısı, Kasaplar çarşısı, Ayakkabıcılar çarşısı, Aynalıkavak çarşısı; Pirinç pazarı, Soğan pazarı, Kömür pazarı olarak isimlendirilen semtlerin söz konusu olduğu bölgede, ticarî olduğu kadar sosyal bir canlılık da gözlemlenmektedir.

ADAPAZARI 1700'LERDE ŞEHİRLEŞİR

Söz konusu yıllarda ekonomik canlılığın getirdiği hareketliliğe paralel olarak, özellikle çevre köyleri ahalisinin salı ve cumartesi günleri "Ada"nın "Pazarı"na gelmeleri, yoğun bir insan mobilizasyonuna neden olmakta, bir çok sosyal ihtiyacın yanında, yeterli sayıda dinî mabetlerin varlığını da gerekli kılmaktadır. Nitekim bir sosyal gereklilik olarak, adı geçen ticari bölgenin kuzeyinde Mustafa Ağa tarafından "Ağa Camii"nin, kuzey doğusunda Gubârizâde Ailesi tarafından vakfedilen "Tozlu Camii"nin inşa edildiği görülmektedir.
a
ÇARŞILARIN ORTASINDAKİ CAMİ

Yazar Necati Mert'in "Adapazarı'nın nabzı çarşılarda atar" dediği üzere, şehrin kalbi hükmündeki çarşıların orta bölgesinde bir cami ihtiyacını gören, Adapazarı'nın varlıklı Ailelerinden hayırsever Devoğlu Mustafa Ağa, 1730'larda, alt katı dükkân olmak üzere iki katlı ahşap bir esnaf camii inşa ettirerek vakfetmiştir. Yeni inşa olunan ahşap camiinin, diğer camilerin, pazarların ve çarşıların orta bölümünde yer alması nedeniyle, çarşı esnafı tarafından "Orta Camii" diye isimlendirilmiş olması kuvvetle muhtemeldir. Bu arada aynı yıllarda şehirdeki diğer camilerin de (Orhan, Ağa, Tozlu) ahşap mimari ile inşa olunmuş bulunduğunu belirtmek isteriz. Özellikle deprem bölgesi olan ve yaklaşık 30 yılda bir yıkıcı depremlere maruz kalan Adapazarı'nda, camilerde ahşap tekniğinin tercih edilmesi, söz konusu tekniğin yıkıcı depremlere karşı nispeten daha dayanıklı olması sebebini hatıra getirmektedir.


Adapazarı Orta Camii (arkada solda Tozlu Camii) – 1935 (SBB Arşivi)


BANİSİ; 1730'DA DEVOĞLU MUSTAFA AĞA

1734 yılında Çark deresi üzerine bir dönme dolap inşa ettirerek sağlanan debi ile içme ve kullanma suyunu Orta Camii Çeşmesine akıtan kişinin de hayırsever Devoğlu Mustafa Ağa (1) olduğu sözel aktarımlarla oluşan şehir kayıtlarda ifade edilmektedir. Nitekim Orta Camii'nin çeşmesinde bulunan kitabede de şunlar yazmaktadır (2):

"Bârek'llah câmi-î ferhunde âb-ı cân-fezâ
Ammera'llah sâhib'ül hayrât Hacı Mustafâ

Çeşme-i zibende ra'na camiî bünyad eyle
Eyledi bu cây- revnak dempazâr-ı dilkûşa

Der ki…(silinmiş, okunamıyor)
Rûz-ı haşr ola şefî-i hak habîbi Mustafa

Çıkdı … (silinmiş okunamıyor)
(Okunamıyor)…. çeşmeyi Hacı Mustafa."

Yüksek lisansını "Sakarya ve Çevresinde Osmanlı Dönemi Dini Mimari Eserleri", doktorasını ise "Sakarya ve İlçelerinde Türk Dönemi Sivil Mimari Eserleri" üzerine yapan Yrd.Doç.Dr. Yusuf Çetin, "Caminin süsleme özellikleri de göz önünde bulundurulduğunda 1700'lü yılların başlarında yapılmış olması muhtemeldir" (3) demektedir.

DİN VE TİCRETİN MÜNDEMİÇ HALİ

Adapazarı, adından da belli olduğu üzere ticaret ağırlıklı bir şehir yapılanmasına sahiptir. Bilindiği gibi Osmanlı devleti bir din devletidir, ağırlıklı olarak da Hanefi fıkhı uygulanmaktadır; Hanefiliğin de "ticaret meselelerine acil çözümler bulan bir mezhep" niteliğiyle öne çıkması çerçevesinde Orta Camii, esnaf camii olarak değerli imamlarıyla da ünlü bir camiidir. Canlı ev dinamik bir esnaf camii olma vasfını, XXI. Yüzyılın ilk çeyreğini yaşadığımız şu günlerde de büyük oranda koruyan Orta Camii, şehirde tek "hatimle teravih kılınan camii" olma özelliğini de korumaktadır.

EN ÜNLÜ İMAMI AHMET CEVDET EFENDİ

1940'ların başlarında şehir bandosunun çalışma alanına dönüştürüldüğü söylenen camide, Ahmet Cevdet Efendi (4) gibi şehirde dinî otorite kabul edilen bir büyüğün, 1941-66 yılları arasında (5) "bila ücret" (6) fahri imamlık yapması da, Orta Camiin şehirdeki önemi ve ağırlığı hakkında bizlere bir fikir vermektedir. O Ahmet Cevdet Efendi ki, dönemin en ileri üniversitesi kabul edilen Fatih Medresesinde yetişmiş, dönemin diyanet işleri başkanı Ahmet Hamdi Akseki ve çevresindeki büyük âlimlerle ile de yakın dost, Balkan Harbinden İstiklâl Harbine (1912-1922) on bir sene müddetle Türk ordusunda teğmenlik yapmış bir ulu kişidir. Anlatacağımız olaydan birkaç sene sonra Cumhurbaşkanı seçilecek olan Cevdet Sunay, Genelkurmay Başkanı olarak 1960'ların ortalarında Adapazarı II. Tümenini teftişe gelir. Gelmişken eniştesi Öğretmen Celal Akın ve kıtadan askerlik arkadaşı babamı görmek ister. Yaverine emir verir: "bizim kıtada yedek subay bir Ahmet Cevdet vardı, hocadır Adapazarı'nda, bir getirin de hasret gidereyim." Devamını, küçük oğlu M. Selahaddin Şimşek'ten dinleyelim: Yaver sorar soruşturur, babamı "fahrî imamlığını yaptığı" Orta Camide, adeta bir kütüphane olan odasında bulur.
"- Efendim, paşam sizi emretti" der yaver.
Babam sorar:
"- Ne yapacakmış paşan beni?"
"- Görmek istiyor efendimi hasret giderecekmiş."
Camiin kapısını göstererek;
"- Bizim makamımız belli, görmek isteyen buyursun gelsin" diye cevap verir. Ve gitmez tümene. Bir âlimin emirle iş görmeyeceğinin cevabıdır bu, ayrıca arkadaşlık eşit şartlar üzerine kuruludur."(7)

KARAKAYIP HOCA

Ardından Cumhurbaşkanı seçiler Cevdet Sunay. Rivayet odur ki, Çankaya'ya besmele ile adım atmıştır. Kısa süre sonra da Adapazarı Devoğlu'nda oturan yaşlı annesi Rahmet-i Rahman'a kavuşacak, cenaze namazı da Orhan Camii'nde kılınacaktır. Cumhurbaşkanı Cevdet Sunay, annesinin cenaze namazını, kıtadan arkadaşı Cevdet Efendinin kıldırmasını ister, birilerini görevlendirir. Ne hikmetse, Cevdet Hoca kayıptır, aranır taranır bulunamaz. Tanıyanlar, Çankaya'ya "besmele" ile çıktığı halde "annesinin cenaze namazı"nı kılmayıp avluda durmayı tercih eden Cevdet Sunay'ın durumuna karşı, Hocanın bir kerameti olarak yorumlarlar. Özetle ikinci gelişi ve emredişinde de arkadaşı Cevdet Hocayla görüşemez Cevdet Sunay. (8)
Orta Camiinde tarih boyunca Ahmet Cevdet Efendi örneğinde olduğu gibi, bilgili, dirayetli, onurlu imamların ve cemaatlerin camii ola gelmiştir. Bugün de Orhan Camii ile birlikte Adapazarı'nın en seçkin cemaatinin bulunduğu cami olarak kabul edilmektedir.


Orta Camii çevresi -1935 (Foto Salih Münür, SBB Arşivi)

68 YILLIK GELENEK:
HATİMLE TERAVİH

Bilenler bilir: Adapazarı'nda hatimle (her rekatta Kur'anı-ı Kerim'den bir sayfa okunmasıyla) teravih kılınan ve 68 yıldırı bu geleneğin sürdüğü tek camii Orta Camiidir.
1914 yılında Bağdat cephesinde 18 ay İngilizler esir düştüğünde, olumsuz şartlar nedeniyle hafızlığını kaybetme durumuna gelen Ahmet Cevdet Hocanın, Orta Camiinde 1941'de fahri imamlığıyla başlayan bu güzel gelenek, 4-5 sene kadar önce dönemin müftüsü tarafından – ne akla hizmetse – lağvedilmişse de, sivil inisiyatifin anında baskıları neticesinde, "devamı"na karar verilerek sürmesi sağlanmıştır.
Keyfe keder olduğu hissini veren bu "iptal" kararını öğrenen, aralarında Sadık Canlı, Zeki Aydıntepe, Nedim Paker, Rahmi Sak, Fahri Tuna'nın da bulunduğu onlarca şehir sakini, bir saat içerisinde Valisinden Büyükşehir belediye başkanına, milletvekillerinden il-ilçe başkanlarına, diyanet işleri başkanından etkili bürokratlara kadar, gerekli mercilerle diyaloga geçerek "kamuoyu" oluşturmuşlar ve yetmiş yıla yaklaşan bu Adapazarı geleneği"nin devamını sağlamışlardır.


DÖRT AİLE DÖRT AĞA

Kurdukları vakıflarla "Adapazarı'nı şehir yapan" dört kişi ve aileden bahsetmek mümkün: Mustafa Ağa (Ağa Camii), Devoğlu Mustafa Ağa (Orta Camii), Gubarizade El Hac Ahmet Ağa (Tozlu Camii) ve Karaosman Ağa (Karaosman Camii).
1700'lerde yaşayan ve camilerle beraber medreselerini de kuran, kurduklarını müesseselerin akarını da (gelirlerini de) temine den bu şahısların kurdukları düzen maalesef bugüne kadar gelememiştir.
Örneğin Tozlu Camiinin ilelebet yaşaması için Gubârizade Ailesinin vakfettiği Büyük Hamamın yerinde bugün Kent Meydanı vardır. Örneğin Karaosman Ağa'nın hem camii, hem 40 odalı medresesi, hem de erkek ve kız ilkokulunun (bugünkü Karaosman ve Sabihahanım ilköğretim okulları) yaşaması için vakfettiği Karaosman hanı, 1940'larda devlet tarafından satılacak, alanı satın alan Karagülle Ailesi de yerine bugünkü Kapalıçarşı'yı inşa edecektir.

İTİMADIN ABİDELEŞTİĞİ MEKANIN CAMİİ

Çocukluğumuzda (bundan 35-40 sene önce) büyüklerimizden dinlemiştik Aynalıkavak Çarşısının namını. Hani şehre alışverişe gelen köylüler, öğlene kadar peynir ve yoğurtlarını satarmış da, satamadıkları bakraçlarını ağaca çakılı çivilere asar Semercilere semer, Hasırcılara hasır, Çıracılara çıra, Pabuççulara pabuç, Tığcılara tığ almaya giderlermiş. Bu sırada pazara ancak çıkabilen aileler de, bakraçlardaki yoğurtları kendi kaplarına boşaltır, parasını da içine koyarlarmış. Birkaç saat içinde çevreden alışverişini tamamlayan köylülerde Aynalıkavak'a döndüğünde paralarla boş kaplarını alır köylerine dönerlermiş. Özetle paranın helalinden ortalıkta dolaştığı günler… Hırsızlığın duyulmadığı görülmediği bilinmediği dönemler… Üstelik çoğu esnaf ve zanaatkâr olmak üzere – aileleriyle – 7 bin Ermeni ve 3 bin Rum'la birlikte yaşandığı günler. 1950'lere kadar da sürmüş bu atmosfer. İtimadın abideleştiği o mekânın camisinin adını da söyleyelim: Orta Camii


Tozlu Camii – 2009 (Foto Nevzat Yıldırım)


RESTORASYON ÇALIŞMALARI HIZLANDI

1952'de faaliyete geçen şehir eşrafından 232 üyeden kurulu "Adapazarı Camiler ve Kur'an Kursları Kurma ve Koruma Derneği", 25 Şubat 1965'de "Tozlu Cami-i Kebiri ve Külliyesi Vakfı"na dönüşecektir. 2009 yılı Haziran ayı olarak bugün itibarıyla; 1912'den beri helvacılık yapan Mazlum Şekerleme'nin sahiplerinden Makine Mühendisi Mazlum Tarık Pekerken'in yönetim kurulu başkanlığını yürüttüğü vakfın gündeminde iki büyük proje var: Birisi, adını aldığı ve 1999 Depreminde yıkılan Tozlu Camiini tamamlayıp ibadete açmak, diğeri de sorumlu oldukları Orta Camiyi restore ettirtmek. Tozlu Camiinin en güzel ve sıhhatli şekilde tamamlanması için, projeyi çizen mimar Muhammed Dayal'la, restorasyon projesinin de aslına uygun ve doğru yapılabilmesi için mimar Çetin Öztürk'le vakıf yönetiminin sık sık bir araya geldiğine ben de şahit olanlardanım.
Görünen o ki, bir yıl içinde başkanının "akıllı camii" diye övündüğü yeni mimarisiyle Tozlu Camiimiz, iki yıl içinde de yenilenmiş Orta Camiimiz ibadete girecektir. Bu başarıda ise, Mazlum Tarık Pekerken'in başkanlığındaki Tozlu Camii ve Külliyesi Vakfı Mütevellisinin de büyük katkıları olduğunu ifade etmemiz gerekiyor.


-----
1) Muzaffer Erendil, Emekli Tümgeneral, "Dünden Bugüne Sakarya İli", Ünal Ofset, 1990, Adapazarı Rotary Kulübü Yayını, s.124,
2) Yrd. Doç.Dr. Yusuf Çetin, "Sakarya'da Türk Mimari Eserleri", SBB Yayını, 2008, s.42,
3) Yrd.Doç.Dr. Yusuf Çetin, a.g.e., s.43,n
4) Ahmet Cevdet Şimşek (1891 Gölcük – 1966 Adapazarı), hâfız, âlim, vâiz,
5) M. Selahaddin Şimşek'in konu ile ilgili nakilleri, Fahri Tuna, "Adapazarı Yazıları", Değişim Yayınları, 2007, s.455-456,
6) Ücret almadan,
7) M. Selahaddin Şimşek'in konu ile ilgili nakilleri, Fahri Tuna, "Adapazarı Yazıları", Değişim Yayınları, 2007, s.457,
8) Mustafa Özcan, "Ahmet Cevdet Hoca" başlıklı yazısı, Yeni Asya Gazetesi, 9 Eylül 2007,

YASAL UYARI : Haber portalımız 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'na uygun olarak yayınlanmaktadır Yayınlanan fotoğrafların yeniden yayımı ve herhangi bir ortamda basılması, önceden yazılı izin gerektirir. Portalımızda yayınlanan haberler ise, kaynak gösterilmek ve portalımızın ilgili sayfasına link verilmek koşuluyla yeniden yayınlanabilir.

Alt Yapı : Yuxek E-Haber