• Yazdır
• Yorum Yaz

Aynalıkavak Yazıları / Fahri Tuna

Sakarya Sanayisinin Yüz Akı Bir Kuruluş: TÜVASAŞ

Çocukluğumuzun (1950'ler ve 1960'ların) Adapazarı'nda oğlunuz "üçü bir yerde fabrikalardan birine işe girebildiyse "kurtuldunuz" demekti. Sakarya işgücünün büyük bölümünü temsil eden bu üç fabrika da, Çark Deresi kıyısında dizilmişlerdi: Vagon (1951), Donatım (1943) ve Şeker (1953).
Şehir nüfusunun 75.000 civarında olduğu o günlerde üç fabrikadan – sanırım – 7.500 civarında işçi-memur ekmek yiyordu. Amatör futbola da Demirspor, Donatımspor ve Şekerspor hükmediyorlardı.
Aradan elli yıl kadar geçti: 2009 Kasımındayız… Bugün Donatım rahmetli, Şeker can çekişiyor: Bir tek Vagon Fabrikası, tam adıyla Türkiye Vagon Sanayi Anonim Şirketi (Tüvasaş) ayakta. Hem de ilk günkü heyecan, ilk günkü kararlılık ve her geçen gün büyüyerek... Sakarya sanayisinin temeli olduğunun bilinciyle…

3 EKİM 1947 – TEMEL ATILIYOR



Tarihimizde toplu taşımacılık 1866'da başlamış. Ardından II. Abdülhamit'in (1876-1909) "Hicaz Demiryolu" Projesiyle (İstanbul-Medine) bütün bir Osmanlı coğrafyası tanışmış raylı taşımacılıkla. Tren 1891'de Arifiye'ye (o günkü adıyla Hamidiye İstasyonu) gelmiş, 1899'da ise Arifiye'den Adapazarı merkezine. Gün gelmiş devletimiz Vagon ve lokomotif üretimine ve tamirine karar vermiş; 1940'lar… Lokomotif fabrikası için Eskişehir, vagon tamiri içinse İzmit veya Adapazarı'na karar verilecek. De, siyaset yine girmiş işin içine. Devir CHP'nin tek parti iktidarı. Adapazarı ilçe daha o zamanlar. Belediye Başkanımız da İzzet Şükrü Enez. Anılarında anlatıyor: "CHP Kocaeli Milletvekili Nihat Erim, ısrarla vagon fabrikasını İzmit'e götürmeye çalışıyor. Münakalat Vekili (Ulaştırma bakanı) Şükrü Koçak beyefendiye Maltepe'nin altındaki hazine yerini gösterdik, tren yolunun bitişiğini. İkna oldu, "bu fabrika Adapazarı'na kurulacak" dedi, derin nefes aldık." Foto Ada'nın fotoğrafladığı gibi, başta Ulaştırma Bakanı Şükrü Koçak, Adapazarı Belediye Başkanı İzzet Şükrü Enez, diğer resmi zevat olmak üzere, kalabalık bir katılımla "Adapazarı Vagon Tamir Atölyesi"nin temeli atılır.


Tüvasaş'ın temeli Ulaştırma Bakanı Şükrü Koçak tarafından atılıyor- 3 Ekim 1947
(Foto Ada, Tüvasaş Arşivi)


25 EKİM 1951:
VAGON FABRİKASI AÇILIYOR


25 Ekim 1951 tarihi, Tüvasaş için bir milat teşkil ediyor: O gün "Adapazarı Vagon Tamir Atölyesi" adıyla faaliyete geçiyor. Kurumun adı 1961'de "Adapazarı Demiryolu Fabrikası" oluyor. 1962'de PTT Genel Müdürlüğünün siparişiyle ilk vagon üretiliyor. Tamiri bakımın yanı sıra böylece kompartımanlı yolcu vagonu ve salon yolcu vagonu üretimine de başlanmış oluyor. Aradan on iki sene geçiyor, ilk ihracat başlıyor; 1974'de Pakistan ve Bangladeş'e 77 yolcu vagonu ihraç ediliyor. 1975'de kısa adı ADVAS olan "Adapazarı Vagon Sanayi Müessesesi" adını alıyor. 1976'da elektrikli banliyö dizileri üretimi başlıyor. 1985'de Bakanlar Kulunu'nca 233 Sayılı KHK ile (Kanun Hükmünde Kararname ile) "Tüvasaş" yani "Türkiye Vagon Sanayi Anonim Şirketi" adını alıyor. Bugün aynı statü ile devam ediyor. 1990'lardan itibaren vagon teknolojisi hızla geliştiği için aynı tarihten itibaren ar-ge ve proje çalışmaları hız kazanıyor. 1994'de TVS-2000 Lüks vagon projesi (saatte 160 km hız yapabilen) tamamlanarak imalata başlanıyor. 1995'te proje, tasarım, Tüvasaş mühendislerince geliştirilen "Sakarya Ray-Otobüsü" hizmete giriyor, halen Adana-Mersin arasında bu vagonlar kullanılıyor. 1998'de TVS-2000 Tip Lüks Yataklı Vagon üretilmeye başlanıyor.


Bir ressam tarafından çizilen Tüvasaş'ın kuruluş resmi-1951 (İzzet Şükrü Enez Arşivi)


31 SENE SONRA GELEN İHRACAT


1999 Marmara depreminde fabrika çok büyük hasar görüyor. 2000 Nisanında enkaz çalışma çalışmalarına başlanıyor. 2001'de tekrar vagon imalatına geçiliyor. 2001'de 48 araçtan oluşan Bursa-Ray'da kullanılmak üzere, Siemens ile birlikte "ortak üretim" çerçevesinde hafif raylı tren araç filosunun üretimine başlanıyor.
2002'den itibaren % 90 oranında "yerlilik oranıyla" vagon üretilmeye başlanıyor. 2005'te Irak Demiryolları için 6.014 milyon dolarlık 12 adet Jeneratör-vagon üretiliyor. İlginçtir, bu otuz bir yıl aradan sonra ilk ihracat. 2006'da teslim ediliyor. 2003-2009 arası en yoğun üretim ve yatırım çalışmaları var. 17 trilyonluk yatırım yapılıyor. Halen 79.455 m2si kapalı, 359.073 m2 alan içinde, yılda 65 vagon imalat ve 500 vagon onarım kapasitesine sahip tesiste, 05 Kasım 2009 tarihi itibarıyla 329'u memur, 828'i işçi olmak üzere 1.157 personel çalışmaktadır.

BEŞ YILDA ÜÇ KAT ARTAN SATIŞLAR


2003 Mayıs ayında göreve başlayan Genel Müdür İbrahim Ertiryaki ile Tüvasaş'ın satış gelirlerinde (ABD doları üzerinden) büyük bir artış izleniyor. Beş yılda yaklaşık dolar itibarıyla gelirler üç kat artıyor. Kurumun son beş yıllık satış gelirleri şöyle:
2003 29.9 Milyon ABD Doları
2004 58.4 Milyon ABD Doları
2005 73.2 Milyon ABD Doları
2006 65.5 Milyon ABD Doları
2007 90.8 Milyon ABD Doları

Böylece 2007'de Tüvasaş tarihinin en yüksek satış gelirine ulaşılıyor: 90.8 milyon dolar.

ERTİRYAKİ 58 YILLIK KURUMUN 17. GENEL MÜDÜRÜ


İlk üretime geçilen 1951'den bu yana 58 yıl geçmiş. Tüvasaş adıyla Genel Müdürlüğe dönüştüğü ilk 32 yılda 11 Müessese Müdürü görev yapmış. 26 yıllık ikinci dönemde ise 6 genel müdür görev üstlenmiş. İbrahim Ertiryaki, ilk gün itibarıyla kurumun 17. genel müdürü.

2003- Devam İbrahim Ertiryaki Genel Müdür
1999-2003 Mehmet Göktürk " "
1992-1999 Halil Özkan " "
1991-1992 Kadir Durmuş " "
1988-1991 Metin Yerebakan " "
1986-1988 Nurhan Arda İlk Genel Müdür
1983-1986 Selahattin Göker Müessese Müdürü
1980-1983 Nurhan Arda " "
1978-1980 Osman Yıldırım " "
1976-1978 İsmet Özsoy " "
1974-1976 İsmet Özkan " "
1973-1974 İhsan Ürkmez " "
1967-1973 Hamdi Tahıllıoğlu " "
1964-1967 H. Cahit Alp " "
1960-1964 Celalettin Tane " "
1956-1960 Hamit İşeri " "
1951-1956 Sait Yeşem İlk Müessese Müdürü

TÜVASAŞ'TAN YETİŞEN ÜNLÜLER

Sakarya'nın ekonomik, sosyal, kültürel ve sportif hayatında çok ciddi bir ağırlığa sahip olan Tüvasaş camiasından bir çok değerli isim de yetişmiş. Sayıları 20'yi aşan bu isimlerden birkaç tanesini hatırlatmak isteriz: Ergün Atalay (Tanınmış sendikacı, halen Türk-iş Genel Mali Sekreteri), Enver Toçoğlu (Tanınmış sendikacı, Türk-İş Eski Genel Mali Sekreteri), Cemal Yaman (Halen Demiryol-İş Genel Başkanı), Cevat Keser (Pamukova Belediye Başkanı), Ertuğrul Özcan (Söğütlü Belediye Başkanı)



Genel Müdür İbrahim Ertiryaki İle TÜVASAŞ Üzerine…
"BÖLGEMİZDEKİ ÜLKELERİN
RAYLI TAŞIT ÜRETİM ÜSSÜYÜZ"


Söyleşimizin başında sizi tanıyabilir miyiz? İbrahim Ertiryaki kimdir? Ne zamandır TÜVASAŞ'ta çalışmaktadır?


Makine Yüksek Mühendisiyim. Doğma büyüme Adapazarlıyım. Federal Mogul, Segman A.Ş, Komtaş A.Ş gibi özel sektör kuruluşlarında yöneticilikler yaptım. Bir süre Sakarya Üniversitesinde Öğretim Görevlisi olarak görev yaptım. Daha sonra Adapazarı Belediyesinde Teknik İşler Başkan Yardımcılığı, İstanbul Büyükşehir Belediyesi İSKİ Asya Bölgesi Su İsale Müdürü görevlerinde bulundum. 2003 Mayıs ayından bu yana TÜVASAŞ Genel Müdürü olarak görev yapmaktayım.

Göreve geldiğinizden bugüne TÜVASAŞ'ta gerçekleştirdiğiniz çalışmalar nelerdir?

"Gelecek Türkiye'si toplu taşımacılığında öncelik raylı taşıtlarda olacaktır." temel düsturu ile TÜVASAŞ'ta göreve geldik ve bunun gereklerini yerine getirmek için gayret gösteriyoruz. TÜVASAŞ'ta son beş yıldır "Küçülerek Büyüme Stratejisi"nin bir gereği olarak, tüm insan kaynağı ve kurumsal birikimini, katma değeri yüksek alanlara ve nihai ürün montajına yoğunlaştıracak bir yeniden yapılanma süreci başlattık. Öncelikle, çağdaş işletmeciliğin gereği olan fayda-maliyet ve satın alma-yapma fizibiliteleri kullanılarak mevcut durumun tespiti yapılmış, üretimde verimliliği, kaliteyi arttıracak ve maliyetleri azaltacak stratejiler geliştirilmiştir. Böylece eski kompleks yapıdaki yardımcı ve destek çalışmalar ve yarı-mamuller uzman firmalardan temin edilerek tüm kaynaklar, uzmanlık gerektiren, katma değeri yüksek proje ve çalışmalara yöneltilmiştir. Tüm bu çalışmalarla birlikte yıllarca zarar eden TÜVASAŞ, kar eder hale gelmiş ve satış gelirleri önceki yıllara göre 2 kat düzeylere getirilmiştir.

TÜVASAŞ Sakarya için ne ifade ediyor?


Öncelikle şunu belirtmek isterim ki, TÜVASAŞ Sakarya için sanayi kuruluşu olmaktan çok daha öte bir konumda. Yarım asırdan daha fazla süredir Adapazarı'nda faaliyetlerine aralıksız devam eden bir kurum artık şehirle bütünleşmiştir. Şehrin kimliği ile birleşmiştir. Sakarya TÜVASAŞ için, TÜVASAŞ da Sakarya için vazgeçilmezlik ifade ediyor bence.

TÜVASAŞ Türkiye için ne ifade ediyor?


TÜVASAŞ, Türkiye'nin her türlü yolcu vagonu imalat, onarım ve modernizasyonunun tamamını karşılayacak kapasitesi ile faaliyetlerini sürdürmektedir. Öncelikle ülke içi ihtiyaca yönelik olan üretim programı haricinde yurt dışı pazarında da yerini almaktadır


Tüvasaş Fabrikası Tesisleri-2008 (Tüvasaş Arşivi)


EUROTEM'in açılması ve ortak yapılan çalışmaların TÜVASAŞ'a getirisi nedir?
Şirketler arası iletişim ve işbirliğinin son derece önemli olduğuna inanıyoruz. TÜVASAŞ'ı modern yönetim anlayışı ve teknolojik gelişime açık bir üretim yaklaşımı ile yarına taşımak hedefindeyiz. EUROTEM ile sürdürülen iletişimden ve işbirliğinden, iki şirketin de önemli artı değer elde ettiğini düşünüyorum. TÜVASAŞ, EUROTEM'in büyük hissedarı HYUNDAI/ROTEM firması ile ortak üretimi hedefleyen işbirliği ve ilişkilerini sürdürmektedir. Bu bağlamda da pek çok projede işbirliğine gidilmektedir. TÜVASAŞ benzer ilişkileri pek çok dünya şirketi ile de gerçekleştirmektedir.

TÜVASAŞ'ın yurt dışına açılmasına yönelik ciddi çalışmalarınız olduğunu biliyoruz. Vagon üretimindeki teknolojik yatırımlar dış pazarda büyük firmalarla rekabet edebilecek düzeyde mi?


Kurum olarak makine, ekipman ve insan kaynaklarındaki en son teknolojik gelişmeleri yakından takip etmekteyiz. Göreve geldiğimiz 2003 yılından bu yana TÜVASAŞ'ın modern işletme yöntemlerine göre faaliyetlerini düzenlemek için ciddi bir gayret içindeyiz. Bu gayretlerimizin neticesinde ciddi bir ivme sağladık ve şu anda dünyada tanınmış uluslararası pek çok firma ile aynı kalitede yolcu vagonu üretimi gerçekleştirmekteyiz. Stratejimiz, raylı araç üretiminde kalite ve konforu en üst seviyede gerçekleştirmektedir.

Yurt dışı pazarına yönelik çalışmalarınızdan bahseder misiniz?


Raylı ulaşım tüm dünyada ve Türkiye'de gün geçtikçe daha önemli hale geliyor. Raylı ulaşım araçları üretimi de bu anlamda önem kazanıyor. Ülkemizde TÜVASAŞ gibi her türlü vagon üretim ve modernizasyon yapma kapasitesine sahip bir üretim kompleksi olması büyük bir şans. Bu yönüyle TÜVASAŞ, hem bulunduğu il sınırları için hem Türkiye için önemi tartışılamaz bir kurumdur. Biz de bunun idraki ile hareket etmeye çalışıyoruz. Sadece Türkiye için değil, dünya için de üretim yapan bir yapı haline gelmek için çeşitli girişimlerimizi eş zamanlı olarak yürütüyoruz. Geçtiğimiz 5 yılı, en yüksek üretim ve satış değerleri ile kapattık. Ve bu süre içinde yurtdışı piyasasında da yer almaya başladık. Bulgaristan Demiryolları (BDZ) yolcu vagonu imalatı ve modernizasyonu projesi için gerçekleştirilen ihalede teklifimiz, teknik ve idari yönden uygun bulunmuş olup, yeterlilik alan tek firma olmuştur. Bu proje kapsamında toplamda 30 adet yataklı vagon imalatı gerçekleştirilecektir. Öte yandan İran Demiryolları ile de çalışma zemini oluşturarak, bu zeminde, ihtiyaçlarına göre farklı vagon taleplerine ilişkin görüşmeler sürdürülmektedir. Suriye ve Türkiye Ulaştırma Bakanlıkları arasında yapılan protokolde belirlenen 230 adet vagon modernizasyonunu TÜVASAŞ gerçekleştirecektir.

Tüvasaş Ürünü Dizel Tren – 2009 (Tüvasaş Arşivi)


Irak Demiryolları ile yürütülmekte olan çalışma konusunda hangi aşamadasınız?
Komşu ülke Irak ile Türkiye-Irak Stratejik İşbirliği Konseyi 1. Bakanlar Toplantısı'nda TÜVASAŞ'ın Irak Demiryolları için çeşitli tipte 50 adet yolcu vagon üretiminin ilk 14 adet vagonu için sözleşme imzaladık. İki ülke arasında gelişen işbirliği alanlarından biri de bizim faaliyette bulunduğumuz alan olması oldukça önemli. Demiryolu araçlarında teslimat ve satış sonrası hizmetlerde coğrafi yakınlık önemli bir avantaj, bu avantaj da Irak Demiryolları ile TÜVASAŞ'ın önümüzdeki süreçte pek çok işbirliği içinde olabileceğini gösteriyor. Proje kapsamında 6 adet pulman, 4 adet kuşetli, 2 adet yemekli, 2 adet yataklı vagonun imalatı, TÜVASAŞ tesislerinde tamamlanıp 20 ila 30 ay içinde Irak Demiryollarına teslim edilecektir. 14 adet yolcu vagonu imalatını kapsayan projenin toplam bedeli, 17 milyon 415 bin dolardır. Proje maliyeti, Irak Demiryolları tarafından petrol karşılığı TÜVASAŞ'a ödenecektir. 15 Ekim 2009 tarihinde Bağdat'ta yapılan ve Sayın Başbakanımızın da yer aldığı 2. Bakanlar Toplantısında Türkiye Cumhuriyeti Ulaştırma Bakanı ve Irak Ulaştırma Bakanı'nın imzalarını koyduğu mutabakat zaptında;
• Irak Demiryollarının ihtiyacı olan 30 adet değişik tipte yolcu vagonu üretimi,
• 4 adet DMU tren seti üretimi,
• 40 adedi TÜVASAŞ'ta geri kalanı Irak'ta olmak üzere TÜVASAŞ teknik desteği ile Irak yolcu vagonlarının modernizasyonu yer almıştır.
İbrahim Bey, son olarak; TÜVASAŞ'la ilgili söylemek istedikleriniz…
TÜVASAŞ, sahip olduğu potansiyeli ve bulunduğu coğrafya itibari ile bölge ülkelerinin yolcu vagonu ihtiyaçlarına cevap verebilecek niteliğe sahip bir kurumdur. Bu proje, Irak Demiryolları ile TÜVASAŞ'ın ikinci çalışması olacaktır. Yurt dışı pazarlarında yer alma gayetimizde önemli bir ivme niteliğine sahip bu çalışmanın hem Sakarya hem de Türkiye ekonomisine katkısı bizleri mutlu ediyor. Sakarya'dan dünya için üretim yapıyor olmak, onur verici. TÜVASAŞ'ın Türkiye'nin ve bölgenin "Raylı Taşıt Üretim Üssü" olması için elimizden geleni yapıyoruz ve yapmaya devam edeceğiz