Aynalıkavak Yazıları / Fahri Tuna
Celal Akın Ahmet Akkoç Hakkı Demir İzzet Şükrü Enez Dr. Muzaffer Sofuoğlu
Her şehrin hayırseverleri vardır; onlar vakıf isimlerdir; onların eserlerinden binlerce kişi yararlanır.
Adapazarı'nda bu isimler kimlerdir?
İlk akla gelen elbette ki Kara Osman'dır, camii, okulu, mahallesiyle… Sonra Ali Dilmen'dir, Hakkı Demir'dir, Ahmet Akkoç'tur…
Bu isimler 1973 öncesi isimlerdir.
Şimdilerde hangi isimler hatırlanır?
Necdet Islar, Kenan Sakallıoğlu'dur, Gültekin Oba'dır. Ve burada akla hemen gelmeyen bir çok değerli hayırseverdir.
Gelin onları hatırlayalım. 1973'de Adapazarı'nda yayımlanan "Sakarya'da Şahıs, Dernek ve Müesseseler Tarafından Yaptırılan Hizmet Tesisleri" adlı kitaptan/kaynaktan yola çıkarak (1)…
Ancak özetleyerek gideceğiz. Zira, tamamını bir gazete yazısına sığdırmak mümkün değil. 1973 sonrasının hayırseverlerini bir başka yazı konusu yapacağımızı duyurarak, burada adı zikredilemeyenlerden özür diliyoruz.
ADAPAZARI OKUL YAPMA VE ONARMA DERNEĞİAdapazarı'nda 1952 yılında bir dernek kuruluyor: Adapazarı Okul Yapma ve Onarma Derneği. 1952-1973 arası çok ama çok önemli hizmetler veriyor söz konusu dernek. Dernek adı, uzun süre başkanlık yapan Celal Akın ismiyle adeta özdeşleşmiş. Derneğin başkanı, uzun yıllar Atatürk İlkokulu Müdürlüğünü yürüten Öğretmen Celal Akın. Veznedar İşadamı Mustafa Tever, sekreter Hidayet Öztürk. Muhasip Mustafa Sakallıoğlu ve üye Avukat Salih Sipahier. Dernek 4 ilkokul ve bir yurt yapıp Adapazarılıların hizmetine sunmayı başarmış. Hangileri mi bunlar.
KISA ZAMANDA 4 İLKOKUL 1 YURT13 Temmuz 1953'de temeli atılıp 8 derslikli binası 70.000 Tl harcanarak 04 Ekim 1954 tarihinde eğitimin hizmetine sokulan Kurtuluş İlkokulu. 13 Temmuz 1953'de temeli atılıp 11 derslikli binası 115.000 Tl harcanarak 04 Ekim 1954 tarihinde eğitimin hizmetine sokulan 21 Haziran İlkokulu. 14 Ocak 1955'de temeli atılıp 8 derslikli binası 1000.000 Tl harcanarak 03 Mart 1957 tarihinde eğitimin hizmetine sokulan Donatım İlkokulu. 14 Ocak 1955'de temeli atılıp 18 derslikli binası 185.000 Tl harcanarak 24 Eylül 1956 tarihinde eğitimin hizmetine sokulan Atatürk İlkokulu. Bu arada Donatım İlkokulu üzerine 75.000 Tl harcanarak inşa edilen yetiştirme yurdu.
İMAM HATİP LİSESİ – ALİ DİLMEN LİSESİBugün Çark Caddesinin sonlarında, dönemine göre oldukça görkemli bir bina olan "Adapazarı İmam-Hatip Lisesi", TZDK tarafından hibe edilen 11.960 m2 alan üzerinde, okulun yaptırma derneği tarafından, 27.6.1958 tarihinde temeli atılmış, halkın yardım ve hibeleriyle 3 katlı 33 odalı bina tamamlanmıştır. Aynı dernekçe de arkada 580 m2 taban aşlan üzerine bir de yurt inşa edilmiştir. Uzun süre söz konusu yurtta 100'ü devlet yatılı 300'ü de paralı yatılı olmak 400 öğrencinin barınması sağlanmıştır. Adapazarılı zenginlerden Ali Dilmen tarafından 300.000 tlye üç katlı 22 derslik ve üç idare odasından 25 odalı olarak yaptırılıp 1965-66 yılında "ortaokul" olarak eğitime başlamıştır. 1969-70 öğretim yılında "lise"ye tahvil edilmiştir (dönüştürülmüştür). (2)
AHMET AKKOÇ – HAKKI DEMİR 1337 (1921) Adapazarı İzmit caddesi doğumlu tanınmış hayırsever işadamı Ahmet Akkoç tarafından Semerciler Mahallesinde 3534 m2 arsa üzerinde 31 Mayıs 1971 günü temeli atılmış, 820 m2 taban alanı üzerinde 21 derslik 350 m2 müsamere salonlu, üç katlı olarak 1.827.946 Tlye inşa edilmiş ve ilkokul olarak 27 Eylül 1972 tarihinde eğitime açılmıştır. 1894 Tarsus doğumlu Adapazarı'nda nişasta fabrikası işleten hayırsever işadamı Hakkı Demir, Serdivan İstiklal Mahallesi Sanayi caddesi üzerinde 6600 m2 arsa üzerinde 325 m2 taban alanı üzerine iki katlı 5 derslikli olarak 12 Aralık 1972 tarihinde inşasına başlamış ve kısa zamanda bitirerek ilkokul olarak eğitimin hizmetine sunmuştur. Hakkı Demir, Çark Caddesinin devamında Serdivan yolu üzerinde 3.000 m2 arsasını bilabedel bağışlamış, arsa üzerindeki 360 m2 inşaat alanında, aynı anda 750 kişinin ibadet edebileceği Muradiye Camiinin temelini 8 Mayıs 1967 tarihinde atmış, 500.000 Tlye mâl olan tesisin 440.000 Tlsini bizzat ödeyerek 31 Aralık 1969 tarihi itibarıyla ibadete açılmasını sağlamıştır. (3)
HACI KÖYÜ ORTAOKULU-FERİZLİ KÖYÜ SANAT OKULUHasan Koç öncülüğünde Sabri Savaş, Hidayet Yılmaz, Hulusi Yıldız, Muhtar Kavim Yıldırım ve köy imamı Ahmet Kaplan'ın girişimiyle Adapazarı Merkez Hacıköyünde 29 Haziran 1969 tarihinde temeli atılmış, 6 derslik, üç idare odalı bina köylüler tarafından 154.000 tl ödeme yapılarak "ortaokul" olarak 24 Eylül 1970 tarihinde hizmete girmiştir. Köylüler imece usulüyle ve 80.000 tl harcama ile 4 adet öğretmen lojmanı inşa etmişlerdir. Ayrıca Ferizli köyünden Recep Fehmi Turgutlu önderliğinde Cavit Kurt, Mehmet Güner, Nuri Gündüz, Ömer Yurdakul, Hüseyin Subaşı, Ali Özbek ve Fehmi Ata'dan oluşan Ferizli Sanat Okulu Yaptırma Derneği, 1969 yılında köyce temin edilen 20.000 m2 alan üzerinde 2 atölye 2 depo 1 öğretmenler odalı binanın yapımına başlamışlar, 189.280 tl masrafla 1971 yılında kurs olarak da olsa okulu hizmete açmışlardır.
Adapazarı Okul Yaptırma Derneği Yönetimi : Mustafa Tever, Av. Salih Sipahier, Hidayet Öztürk, Mustafa Sakallıoğlu,
Celal Akın.
BÜYÜK GAZİ – ŞEKER 1925 yılında Karaağaçdibi semtinde dönemin 4. Kolordu Komutanı Kemalettin Sami Paşa tarafından Adapazarı Kaymakamı Sabri Beyin de katkılarıyla, inşaat mühendisi Abdullah Tiryaki'nin çizdiği proje gereği, 64 metre cepheli olarak başlanan ilkokul binası, ancak 1929 yılında tamamlanarak hizmete açılabilmiştir. 1967 Depreminde büyük hasar gören okul, vali Alaaddin Eriş'in girişimleriyle Uniroyal Lastik Fabrikası A.Ş. (bugün Goodyear Fabrikası) tarafından 1.800.000 Tl harcama yapılarak yeniden inşa edilmiş ve 6 Kasım 1969 tarihinde öğretime başlanmıştır. Okulun ismine "Büyük Gazi" adı verilmiştir. 11 Ekim 1953 tarihinde faaliyete geçen şehrin önemli sanayi kuruluşlarından Şeker Fabrikası yönetimi, 1957-58 öğretim yılında ilkokul açmak istemiş, kurumun geçici olarak tahsis ettiği özel bir binada öğretime başlamıştır. Şeker Sanayi Mensupları Hayır Müesseseleri Derneğince Stadyumun arka tarafında 7.000 m2lik bir bahçe üzerinde, 1.412 m2lik inşaat alanı üzerinde 13 derslik 1 sinema salonu ve deney odası olarak 1962 yılında inşaatına başlanıp bitirilmiştir.
MİTHAT PAŞA – KARA OSMAN Tüvasaş çalışanlarının çocukları göz önüne alınarak, fabrikanın tahsis ettiği bir binada 1953 yılında ilkokul olarak öğretime açılmıştır. Ancak zamanla çevre halkının da talepleri artınca, fabrikadan temine dilen 4.000 m2 arsa üzerine Adapazarı Okul Yaptırma Derneğinden de yardım alınarak vali Ertuğrul Ünlüer tarafından 1965 Mayısnda temeli atılmış ve üç buçuk ay gibi kısa sürede tamamlanarak 1965-66 öğretim yılında yeni binasında eğitim hizmeti vermiştir. 1801-186 yıllarında Adapazarı Âyanı olarak görev yapan Mehmet oğlu Kara Osman Ağa tarafından bugünkü Kapalıçarşı'nın olduğun yerde vakfedilen medresenin devamı olarak, aile efradınca Kuzu sokaktaki Özel İdarenin olduğu yere inşa edilen Karaosman İlkokulu, 1957 Depreminde hasar görünce, yine Karaosman ailesin arsa bağışlarıyla Çeşmemeydanı Eski Hendek Caddesi üzerindeki yerinde 1963 yılında inşa edilerek hizmete girmiştir.
FATMA HANIM - MEHMET NURİ – KEMAL PAŞABilindiği gibi 1881-1890 yıllarında Bosna'dan Adapazarı'mıza yoğun göçler yaşanmış, büyük çoğunluğu da Yenicamii semtine iskan edilmişlerdir. Bu ailelerden Bosnalı Sabri Beyin halası olan Fatma Hanım, Salko camiine yakın olan evinin 1910'larda "mektep" olarak kullanılmasını vasiyet etmiş, cumhuriyetin ilanına kadar söz konusu ev "mahalle mektebi" olarak kullanılmıştır. Cumhuriyet döneminde ise söz konusu ev yıkılarak, Özel İdare tarafında, yerine 5 dershaneli 1 öğretmen odalı haline getirilmiştir. Mehmet Nuri Kemal adındaki hayırseverin Tepekum mahallesinde bağışladığı 2.800 m2 arsa üzerinde 1959 yılında Milli Eğitim Bakanlığınca 6 derslikli bir okul yapılmıştır. 1968 yılında 12 derslikli hale getirilmiştir. Adapazarı 4. Kolordu Komutanı Çolak Kemal Paşa tarafından 1902 yılında hizmete sokulan Yenicamii semtindeki ilkokul, cumhuriyetin ilânından sonra "Mustafa Kemalpaşa İlkokulu" adını almıştır. 1957 Depreminde hasar gören okul, Kızılay tarafından yeniden inşa edilerek 1960 öğretim yılında öğretime açılmıştır.
Adapazarı Hayırseverler Cemiyeti yönetimi-1972: (Oturanlar soldan) Murat Özkan, Cemal Kahyalıoğlu, İsmail
Rençberoğlu, M. Ali Topallar, (soldan ayaktakiler): Şaban Üstüner, Şahin Çetin, Fahri Sivri, İbrahim Çoroğlu,
Av. Doğan Akın.
HAYIRSEVENLER BARINMA YURDUHakkı Taşöz, Salih Çoroğlu, Asım Aydın, Sıtkı Eken ve arkadaşlarının öncülüğünde, Adapazarı'nda Devlet Hastanesi karşısında (İzmit Caddesi üzerinde) 462 m2 arsa üzerinde3 katlı betonarme olarak inşa edilen Hayırseverler Cemiyeti Barınma Yurdu düşkünler için barınma yurdu olarak kullanılmaktadır. İlk katı dükkan olarak kullanılan binanın ikinci ve üçüncü katları yurttur. 1973 yılı itibarıyla Hayırseverler Cemiyeti, İsmail Rençberoğlu başkanlığında, Mehmet Ali Topallar, Doğan Akın, Fahri Sivri, Şaban Üstüner, Halim Çoroğlu, Cemal Kahyalı, Murat Öztan ve Süleyman Peksezer yönetiminde devam etmekteydi. (4)
Çocuk Esirgeme Kurumu Yönetimi(1972): İzzet Şükrü Enez, Ömer Canlı, Celal Akın, Ali Paker, Kemal Şar ve
Süleyman Erman.
İZZET ŞÜKRÜ ENEZ VE Ç.E.K. TESİSLERİTürkiye Çocuk Esirgeme Kurumu Adapazarı Şubesi, Sigortacı İzzet Şükrü Enez'in öncülüğünde İşadamı İbrahim Türkoğlu (Meserret Oteli sahibi), Sinemacı Hüseyin Erman (Erman Sineması), Öğretmen Hamdi Şölen ve Sinemacı Nazım Turgut (Yeni Sinema) tarafından kurulmuş ve 623 lira bütçe ile işe başlamıştır. 1972 yılı itibarıyla şubenin bütçesi 1.730.877 Tldir. 1943 Depremi sonrasında yetim ve öksüz çocukların Ankara'ya nakledilmesi üzerine acilen bir bakımevi ihtiyacını ortaya çıkartmış, 1945 yılında Ziraat Bankası bitişiğindeki mezarlık alanı belediyeden bedeli mukabilinde satın alınmış ve 2 katlı olarak temeli atılmış ve 1946 yılında hizmete girmiştir. Binasızlık nedeniyle söz konusu bina daha sonra Ticaret Lisesi, Akşam Kız Sanat, Kız Enstitüsü ve Adapazarı İmam-Hatip Lisesi'nce de okul olarak kullanılmıştır. Bu binada her gün öksüz ve yetim 300 çocuğa da yemek verilmiştir. Zamanla ihtiyaca cevap verememesi nedeniyle bina 1969 yılında yıktırılmış, 3320 m2 arsa üzerinde 4 katlı 28 dükkanlı 42 yazıhaneli olarak yeniden inşa edilmiş ve 26 Nisan 2971 tarihinde Vali Mustafa Uygur tarafından hizmete açılmıştır. Çek II. İşhanı adı verilen binanın kıymeti 4.000.000 Tl üzerindedir. 1948-50 yılları arasında Orhan Camiinin kıblesinde, kuruma gelir getirmek için 3.800 m2 alan üzerinde 20 dükkan, 40 yazıhaneli olarak inşa edilen ve halk arasında "Yapı Kredi Binası" olarak bilinen ÇEK –I İşhanı da 5.000.000 Tl kıymetindedir. Şube öte yandan Karaağaçdibi semtinde Millet Hamamı binasını 1954 yılında satın alarak hamam olarak hizmete sokup gelir getirir hale getirmiştir. Hasan Erman ve Osman Erkaya'nın gayretleriyle kazandırılan 500.000 Tl değeri bulunan binanın bitişiğindeki binaya da 150.000 Tl masraf edilerek Dispanser açılmıştır. Yine ÇEK Adapazarı Şubesince Karaağaçdibinde 4 katlı 100 yataklı Çocuk Yuvası 1954-56 yıllarında inşa edilmiş ve 6 aralık 1956 tarihinde Vali M. Nazım Üner tarafından hizmete sokulmuştur. 4.450.000 Tl bedelli binada 1956-72 yılları arasında 360 çocuğun barınması sağlanmıştır.
AKYAZI LİSESİ – HENDEK LİSESİ – DOKURCUN ORTAOKULUHendek Belediyesinin bağışladığı 8223 m2 arsa üzerinde 8 derslikli ortaokul 1945-46 yılında hizmete geçmiş, 1961 yılında yanmıştır. Aynı yıl belediye başkanı Osman Yılmaz öncülüğünde kurulan dernek 530 m2 inşaat alanı üzerinde 350.000 tl harcayarak kara binayı tamamlamış ve Milli eğitim Bakanlığına devretmiştir. Bakanlık da gerekli düzenlemeleri tamamlayarak 1965 yılında Hendek Lisesini öğretime açmış bulunmaktadır.
Eczacı Kemal Abuç (5.000 m2), Ahmet – Mehmet Çelepçi (4.000 m2) ve Hacı Veysel Uzun (3.000 m2) bağışladığı arsa üzerinde Akyazı halkından Hacı Salih Akurgal ve eşi F. Zehra Akurgal'ın bağışladığı 40.000 tl para ile 1972 yılında temeli atılan Akyazı Lisesi, 16 derslikli olup aynı yıl Milli Eğitim Bakanlığına devredilmiştir. Fehmi Erbaş başkanlığında kurulan Dokurcun Ortaokul Yaptırma Derneği, Mudurnu Yolu Cami Caddesi üzerinde gerekli arsayı satın almış, 23 Mart 1959 tarihinde atılan temelin ardından 6 derslik 4 idari odalı binayı 140.000 tlye tamamlayarak 23 Eylül 1963 tarihinde öğretim hizmetine sunmuştur. Bu arada Dokurcun halkının 80.000 tl tutarında imece usulüyle okula örnek bir yardımda bulunduğu tespit edilmiştir.
KARASU ORTAOKULU – LİSESİ- KOCAALİ ORTAOKULUKarasu Belediyesince bağışlanan 4.000 m2 arsa üzerine Karasu Ortaokulu Yaptırma Derneğinin gayretleriyle 1952 yılında temeli atılmış, il bakanlık ve halkın imecesi ve yarımlarıyla 102.500 Tlye mâl olmuş ve 1053 yılında Karasu Ortaokulu olarak öğrenime açılmıştır. 1970-71 yılından itibaren aynı bina Karasu Lisesi olarak da hizmet vermeye başlanınca, aynı okul bahçesinde 720 m2 inşaat alanı üzerinde yeni bina inşaatına başlanmış, 8 derslik 3 idare odalı yeni bina 364.000 Tlye mâl olarak öğrenime açılmıştır. Öte yandan Kocaali Bucağı Ortaokul Yaptırma Derneği 1060 yılında kurulmuş ve 15.000 tlye 3.000 m2 arsa satın alınarak 595 m2lik inşaat alanı 7 derslik 6 idari odadan oluşan binanın yapımına başlanmıştır. 300.000 tly mâl olan binanın 290.000 tlsi Kocaalili hayırseverlerce karşılanmış, Kocaali Ortaokulu "özel okul" statüsüyle 1963-64 öğretim döneminde eğitime başlamış, iki yıl süren özel öğretim dönemindeki 150.000 Tllik giderler söz konusu dernekçe karşılanmış, 1965-66 öğretim yılında ise okul Milli Eğitim Bakanlığına devredilmiştir. Okuldan 1972 yılı sonu itibarıyla 341 öğrenci mezun olmuş, 330 öğrenci de eğitime devam etmekteydi.
HENDEK MERKEZ ATİKAHANIM İLKOKULUAmerika Ohoio Eyaletinin Akron şehrinde yaşayan Dr. Muzaffer Sofuoğlu tarafından giderleri karşılanan, proje ve uygulaması ağabeyi İnşaat mühendisi Nurettin Sofuoğlu tarafından sağlanan, Hendek Yeşiller Mahallesindeki okulun temeli 05 Mayıs 1971 tarihinde atılmış, 680 m2 taban alanlı tek katlı Ytong malzemeli yığma bina 5 derslikli 5 idare bölümlü olarak 675.438 Tlye mâl olmuştur. Sofuoğlu kardeşler okula, "hamiyet ve fazilet sahibi bir insan" olarak tanımladıkları anneleri Atika Hanım'ın adını vermişler ve ilkokul 15 Ekim 1971 günü dönemin Sakarya Valisi ve Tümen Komutanının da katıldığı resmi bir törenle öğretime başlamıştır. Türkiye'nin dış dünyada saygın bilim adamlarından birisi olarak bilinen Prof.Dr.Muzaffer Sofuoğlu duygu ve düşüncelerini, açılışta yaptığı "bu mütevazi eğitim yuvası yurt çocuklarınındır. Ve esasen bugünkü durumumu medyun olduğum Aziz Vatanıma ve Milletime bir şükran vecibesi olarak arz edilmiştir." Sözleriyle özetlemiştir. (5)
----
1) Sakarya'da Şahıs, Dernek ve Müesseseler Tarafından Yaptırılan Hizmet Tesisleri, Sakarya Valiliği Yayını, Kervan Kitapçılık, Adapazarı, 1973, s.9,
2) A.g.e., s.10-11,
3) A.g.e., s.12-13, ve 23.
4) A.g.e., s.20,
5) A.g.e, s.40-41.
Fotoğraflar:
(Bu yazıdaki tüm fotoğraflar 1973'de yayımlanan "Sakarya'da Şahıs, Dernek ve Müesseseler Tarafından Yaptırılan Hizmet Tesisleri" adlı kitaptan alınmıştır. )